Từ dòng sông Trà đến muôn phương Từ dòng sông Trà đến muôn phương
…Ta gọi mùa đi, phù sa gọi em
Những sớm những chiều nhọc nhằn câu hát
Chút nắng hồng cũng bình minh trong mắt
Xa ngái muôn trùng bếp lửa vẫn cháy lên…
1. Đó là bốn câu trong bài thơ Giấc mơ một dòng sông tôi viết tặng người bạn thân: nhà báo Nguyễn Ngọc Toàn, vào dịp sinh nhật của anh tháng 10-2011, cách đây gần 15 năm, sau đó được nhạc sĩ Văn Phượng, cũng là bạn của Toàn phổ nhạc, bài hát lấy tựa cùng tên. Câu thơ đặt tựa cho bài viết này cũng là câu mà Toàn nói rằng anh thích nhất.
Có lẽ, nhìn thấu trong từng ý của bài thơ tôi tặng, từ đó sự yêu thích của Ngọc Toàn với một câu thơ như vậy, cũng nói lên đủ đầy một tính cách, không chỉ tôi mà những người bạn thân của anh khi tâm sự, cùng chung ý nghĩ rằng: chẳng phải ấy là một cái nhìn yêu đời, lấp lánh niềm tin vào cuộc đời của Toàn đó sao?
Năm 2005, Toàn và tôi có một chuyến xuất ngoại 10 ngày. Lúc ấy, anh là Trưởng văn phòng đại diện báo Thanh Niên tại Bình Định (quản lý 5 tỉnh trên địa bàn, gồm Bình Định, Quảng Ngãi, Phú Yên, Gia Lai và Kon Tum). Địa bàn khá rộng với biển núi trùng trùng, nhưng trong chuyến đi ấy, tôi thầm nghĩ Toàn là một người Quảng Ngãi thuần chất với tính cách hội tụ gió trời mây nước của biển sóng Bình Sơn quê anh. Rổn rảng, hài hước pha chút thâm trầm mà không bao giờ lãng quên tình cảm. Sự tận tình chu đáo với đồng nghiệp trên mỗi chặng đường hay trong những khuôn hình chụp vội suốt chuyến đi, khiến tôi cảm mến và nghĩ “chơi được với nhau”, rồi tự nhủ mình kết nối gắn bó.
Vậy mà thời gian vụt trôi, hơn 20 năm buồn vui vèo đi, tình bạn ấy vẫn đọng lại với dư vị đằm thắm vẹn nguyên, há dễ tìm thấy giữa cuộc đời này. Nhiều lúc tôi ngẫm vậy!
… Rồi đến một ngày, rời con sóng biển Quy Nhơn với cầu Đôi chất chứa kỷ niệm, nơi Toàn từng qua thời sinh viên Đại học Sư phạm mà anh đã viết một bài thơ rất hay: Quy Nhơn ngày trở lại, nơi Thanh Niên đặt văn phòng đại diện ở đó, năm 2009 Toàn cùng gia đình “bay” vào TP.HCM. Kiếm nơi an cư cho gia đình xong, Toàn kết nối bạn bè quê nhà. Sự giao hòa ấy cho tôi gặp gỡ nhạc sĩ Văn Phượng (Đài Phát thanh Truyền hình Quảng Ngãi), nhà giáo Nguyễn Tấn Huy (dạy chuyên văn Trường THPT Lê Khiết), nhà báo Trần Đình Hải (Báo Quảng Ngãi), anh Trần Văn Phước (là doanh nhân lãng tử yêu văn nghệ, nay đã mất), anh Trần Bá Phước (Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Quảng Ngãi), nhà giáo Trần Cao Duyên và cũng là nhà thơ, nhà báo (người Sa Huỳnh, Đức Phổ, Quảng Ngãi) và nhiều người bạn khác của xứ núi Ấn sông Trà. Nơi miền đất có những dòng sông nuôi lớn ước mơ cho những chú cá bống bé nhỏ vẫy vùng, nơi trước đó tôi chưa hề đặt chân đến, bỗng nhiên trở thành địa chỉ để có thêm những người bạn.
Đằm sâu và nhiệt huyết. Yêu quý và cưu mang
Sự cưu mang nhau giữa họ, tôi nhìn thấy qua nhiều lần “trà dư tửu hậu”. Bấy nhiêu lần say là tưởng như có một chất keo kết dính, để vực dậy trong nhau một niềm tin, một tình cảm trân quý giữa cuộc đời này. Từ người bạn thân Ngọc Toàn (đôi khi nhắn tin, tôi bật ra gọi là “bạn hiền”) và họ, nhiều lúc tôi thấy mình được ủ ấm thêm một chút, mỗi khi cảm giác dường trơ trọi.
2. Trôi dài theo những tháng năm, cái chất Quảng Trị trong tôi cùng nhiều bạn đồng học, đồng nghiệp vốn lớn lên từ mảnh đất khói lửa đạn bom một thời giữa đôi bờ vĩ tuyến 17 khốc liệt, lại như có thể bắt nhịp với tần số thao thức, buồn vui với bao người bạn của miền sông Trà Bồng, Trà Khúc. Vậy nên, có những cuộc giao lưu không ngờ, mà sau mỗi cuộc ngả nghiêng trở về, ôm lấy trong mình niềm vui bất tận.
Để rồi, nhiều ngày đầu năm 2026 này, tự dưng tôi hay nghĩ ngợi một điều: mỗi ngày ta sống là bởi một lý do, lý do ấy càng được bồi đắp, suy nghiệm thêm trong những khoảnh khắc đi qua, đó là sự tận hiến, yêu thương và những cung bậc ấy nếu không dày thêm, đẹp hơn thì sự tồn tại có nghĩa lý gì.
Một trong những khoảnh khắc ấy, là lúc tôi lần đọc lại một bài viết cách đây 8 năm, đúng dịp sinh nhật lần thứ 50 của Nguyễn Ngọc Toàn, với tựa đề Gom thêm một chút nắng hồng. Bài viết tôi đã gửi đến anh, bây giờ những dòng lưu lại mỗi khi giở ra lại thấy lấp lánh một áng giao tình. Bất chợt, từ ngày đầu biết nhau cho đến dần dần dày thêm giữa sóng gió, u mặc trộn lẫn những ngày vui. Có khi bên hàng me gần tòa soạn vào một trưa nắng, có lúc ngồi ở một vỉa hè Sài Gòn đêm khuya khoắt, tâm sự biết bao điều, ở đó đôi khi tôi đùa với Toàn bằng một câu lục bát “từ trong bối cảnh nhìn ra”, để nhìn thấy đủ thứ hỷ nộ ái ố nhân sinh. Những lúc ấy, chợt nhớ một đoạn trong bài viết: “… Bẵng đi, thời gian cũng đã vèo trôi gần 4 năm. Một lần gặp với người bạn ấy đôi khi trở lại trong đầu gã như một dấu ấn đẹp. Nói là nhớ, thì cũng chưa đến mức. Nhưng khi ngồi uống bia với ai đâu đó, thì gã thường hình dung về gương mặt, nụ cười và cái cách pha trò bộn chộn ấy. Cho đến giờ này, gã cũng vẫn cứ tự hỏi: sao gần 4 năm, cả hai thằng lại ít liên lạc với nhau vậy nhỉ? Ngoại trừ vài lần điện thoại, gửi cho nhau một mớ hình lưu trong máy của mỗi người, thăm hỏi nhau vài câu về công việc…
Rồi, người bạn ấy quyết định vào Sài Gòn. Cái quyết định ấy gã hoàn toàn chẳng có chút dự phần. Vì gã vẫn cứ miệt mài cày xới bài vở, lo thân và lo cho gia đình. Nhưng những ngày mới đến, sau khi sắp xếp xong vài việc ổn định, bạn alô mời gã đi nhậu. Cuộc nhậu vào một ngày trưa nắng với một anh bạn đồng nghiệp lớn tuổi…”.
Chỉ đoạn ấy thôi, “gã” chính là tôi và “bạn” là Toàn (bối cảnh bài viết hướng về nhau ấy là năm 2009) của một tình bạn 20 năm, những khi đọc lại, với tôi thế là cũng đủ!
3. Tôi đã từng nhiều lần về quê nhà của Toàn để dự giỗ chạp, để khánh thành Thư viện cộng đồng Khôi Nguyên mà anh ấp ủ bao năm, tạo lập dành cho người dân quê hương, mang tên 2 người con trai của anh. Xóm Mỹ An (bà con vẫn thường gọi là xóm Cù Lao thân thương), xã Bình Chánh, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi, là nơi chôn nhau cắt rốn của anh. Ở đó, miệt đất ngày xưa doi ra con sông Trà Bồng, hướng qua phía cửa Sa Cần, vùng đất chứng nhân dõi theo chân anh lớn lên tự thuở ấu thời. Nhiều khi cùng anh dạo quanh giữa xóm làng, lại nghe vang lên những lời chào hỏi cởi mở, ân tình của bà con họ hàng.
Sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ, Toàn bước vào đời với sự gian nan và bao lo toan của một người con trai xứ biển. Cật lực với miếng cơm manh áo, lặn lội với nỗ lực tự thân vươn lên giữa đời, anh nhiều lần tâm sự với tôi về những chặng đời mưu sinh đong đầy đắng cay xen lẫn nhiệt huyết. Nghe, và đôi lúc nhìn anh vươn sải bơi mạnh mẽ vượt lên con sóng nghìn trùng giữa biển Khe Hai quê nhà, tôi càng hiểu ra sức mạnh tiềm ẩn trong anh. Sự chống đỡ, chồm lên nuốt lấy những cơn sóng lừng lững và tiến ra khơi, khiến nhiều bạn bè nể phục. Khi quay trở lại bờ, nụ cười rạng rỡ và ánh nhìn thao thiết của anh hiện lên một hồn hậu, một ấp ủ bao dung giữa đời sống còn quá nhiều bề bộn.
Từ đó, mới thấy vì sao trong vai trò tổng biên tập của một tờ báo lớn, chỉ trong 5 năm qua, Toàn đã làm được biết bao việc hữu ích và hỷ xả giữa nhân quần. Như chương trình bảo trợ hàng trăm em bé mồ côi sau đại dịch Covid-19 “Cùng con đi tiếp cuộc đời”. Như tạo ra một sân chơi lành mạnh bổ ích và để ươm mầm cho bóng dáng thể thao trẻ của nước nhà trong tầng lớp tinh hoa của đất nước: giải bóng đá Thanh Niên sinh viên (kể cả trong nước và quốc tế). Và cả hàng chục chương trình khác, để chăm lo cho đời sống đồng nghiệp, phát triển tờ báo mà nhất thiết phải đạt được tiêu chí là phụng sự hết mình cho xã hội với slogan do anh đặt ra: Hào hiệp – Tử tế – Nhân văn – Tin cậy.
Thầm nghĩ, có lúc nào trong anh hình dung như mình chẳng khác gì lèo lái một con thuyền ra biển khơi, vươn mãi để đầy ắp cá tôm lo cho đời sống, như bà con ngư dân quê anh vẫn cần mẫn sớm tối. Mà hình ảnh ngóng trông những con thuyền trở về từ biển cả từ lâu đã in dấu hình sắc nét trong anh?
Và trong dịp mới đây, đầu tháng 1/2026, sau ngày kỷ niệm 40 năm Báo Thanh Niên phát hành số báo đầu tiên (3/1/1986 – 3/1/2026), là một người viết báo 30 năm gắn bó với tờ báo, tôi đã nghe đã thấy nhiều bậc trưởng bối ở Thanh Niên nay đã về hưu, cho đến đồng nghiệp trẻ viết những dòng xúc động trên Facebook về tờ báo, về vị tổng biên tập có 35 năm làm báo từng kinh qua nhiều vị trí, với lời lẽ yêu quý.
Đó là những lời tự đáy lòng của họ, không chỉ riêng tôi…
TRẦN THANH BÌNH
