Từ dòng sông Trà đến muôn phương Từ dòng sông Trà đến muôn phương
Đã bước sang tuổi 82, nhưng trông GS-TS Huỳnh Ngọc Phiên vẫn còn mẫn tiệp, với phong thái nhẹ nhàng và hài hước. Ông là tấm gương về sự hiếu học, đặc biệt là toán học của người Quảng Ngãi nói riêng và người miền Trung nói chung. Nhân dịp Tết Bính Ngọ 2026, chúng tôi gặp ông để thực hiện một cuộc trò chuyện dông dài về sự học cũng như về con người Quảng Ngãi…
“PHẢI BIẾT TỰ HỌC VÀ CHỌN PHƯƠNG PHÁP HỌC”
Thưa ông, ông từng tâm sự, hồi nhỏ ông học… ngu, nhưng rồi theo lời khuyên của người anh trai, ông trở lại trường lớp, và quyết tâm học rất giỏi. Như vậy, có phải việc học dở hay giỏi, ngoài nỗ lực bản thân, còn phụ thuộc vào tư chất, hay là phương pháp học tập?
– Nói là học ngu thì cũng không đúng lắm (cười). Tôi có tật hơi lơ đãng và xem thường các bài toán nên dễ làm sai khi có việc gài bẫy, hay các đánh đố. Tôi lại thêm cái bịnh hay nghĩ ngợi viễn vông, tưởng tượng vẩn vơ khi làm bài tâp Việt văn nên dễ bị lạc đề. Kết quả là tôi không thi đậu vào lớp Đệ Thất (lớp 6 bây giờ) trường Trần Quốc Tuấn (trường công) nên phải ở nhà chăn bò và làm nông phụ giúp ba mẹ.
Hồi đó, sau khi đậu xong bằng Trung học Đệ Nhất cấp, anh tôi phải học lớp Đệ Tam (lớp 10 bây giờ) ỏ trường tư thục Chấn Hưng vì trường Trần Quốc Tuấn chưa mở các lớp Đệ Nhị cấp (tức cấp ba bây giờ) và nhà nghèo không có tiền cho anh tôi ra Huế hay vào Sài Gòn để học trường công.
Sau lớp Đệ Tam thì trường Chấn Hưng cũng không mở được lớp Đệ Nhị (lớp 11 bây giờ) và vì không đi ra Huế hay vào Sài Gòn để học tiếp, anh tôi quyết định thôi học để thi vào khóa Sư phạm cấp tốc (1 năm học cho những người đã có bằng Trung học Đệ Nhất cấp) ở Quy Nhơn. Đậu xong, anh tôi bảo tôi phải đi học và phải nhảy lớp (bỏ Đệ Thất) vào học lớp Đệ Lục (lớp 7) niên khóa 1958-1959. Ba tôi chỉ đồng ý cho tôi đi học lớp Đệ Lục trường Chấn Hưng với điều kiện là tôi phải phấn đấu để có vị thứ hàng tháng trên trung bình.
Khi đi thi vào lớp Đệ Lục, thầy Nguyễn Trung Can ra mấy bài toán về quy tắc tam xuất và tôi được thầy khen giỏi khi giải các bài toàn đó rất nhanh.
Vào học lớp Đệ Lục, tôi đứng thứ 30 trong lớp có 64 học sinh, nghĩa là trên trung bình. Tháng thứ 2, tôi vượt lên vị thứ 20, rồi tháng thứ ba tôi lên vị thứ 7. Tôi bị chận đứng ở vị thứ 5 trong các tháng còn lại vì trong lớp có nhiều bạn học giỏi hơn tôi.
Thấy tôi học tốt, anh tôi mới dặn dò. Em phải cố gắng học để còn dìu dắt em D. và bản thân anh cũng phấn đấu để cho cả ba anh em mình đều có bằng Tú Tài II. Tôi ghi nhận điều này và cống gắng biến mong ước đó thành hiện thực. Tôi rất vui là đến năm 1972, ba anh em tôi đều tốt nghiệp bằng cử nhân. Anh tôi, Cử nhân Văn chương ban Việt Hán (tự học thi lấy bằng Tú Tài I, II, và 4 chứng chỉ tại trường Đại học Văn Khoa Huế), tôi Cử nhân Giao khoa Toán (và Bằng Tốt Nghiệp Đại học Sư phạm, Toán). Còn em tôi, Cử nhân Luật.
Tôi nghĩ, học giỏi vừa vừa thì thường cần nhiều đến sự cố gắng, một ít thiên tư và phương pháp học tập. Còn thật giỏi thì cần nhiều đến thiên tư, biết tự học và chọn phương pháp học – tự học thích hợp cho chính mình và không ít sự may mắn. Hiểu cho cùng thì nhờ vào duyên nghiệp…
Từng là một thầy giáo suốt mấy chục năm, hẳn ông có quan tâm tới giáo dục VN. Nếu có điều gì thật trăn trở, cần góp ý hay hiến kế cho giáo dục VN hiện nay, thì đó là điều gì?
– Tôi luôn quan tâm về sự nghiệp giáo dục của nước nhà. Giáo dục là một vấn đề được nhiều sự quan tâm của rất nhiều tầng lớp xã hội. Bởi vậy, có quá nhiều tiếng nói, nhận định khác nhau cho mỗi vấn đề khi có chút gì bất thường xảy ra. Tìm được tiếng nói chung cho mỗi trường hợp như thế thường rất khó. Khổ nỗi những người thường đưa ra các phát biểu, nhận định thường không có cái nhìn tổng thể và khi họ có quyền ra quyết định thì thường là phiến diện.
Cái bệnh đáng sợ nhất là buộc con em chúng ta bỏ nhiều thì giờ ra để học thứ mà người ta cho là còn yếu kém – thay vì nghĩ ra cách giúp con em học tập hữu hiệu hơn. Tôi nghĩ là đối với học sinh Tiểu học và Trung học, các môn quan trọng là Quốc văn (hay còn gọi Việt văn, Ngữ văn – PV), Anh văn và Toán cần được dạy và học kỹ. Các môn khác nên được dạy một cách thoải mái hơn để cho các khái niệm chính, những ý tưởng chính được học sinh tiếp nhận một cách dễ dàng.
Vì ngày nay, kiến thức cần truyện lại bao gồm quá nhiều thứ nên việc làm chương trình gặp nhiều khó khăn. Ở cấp Trung học, muốn có chương trình áp dụng được trong một thơi gian dài từ 5 năm hay 10 năm trở lên, chúng ta cần những vị giáo sư tài ba của ngành đó giúp vạch ra hướng đi. Những khái niệm chính yếu cần phải truyền dạy cho mỗi cấp, mỗi lớp. Còn việc chọn ra những gì để dạy và cách dạy, chúng ta cần những thầy cô giáo dạy giỏi và có kinh nghiệm dạy tốt. Môt nhóm như vậy nên có chừng 10-12 người (3-4 giáo sư đầu ngành và 8-9 thầy cô giáo dạy giỏi) lập ra chương trình.
Ở bậc đại học, việc đưa ra một chuơng trình khung chung cho cả nước là khó khăn hơn nhiều và nếu có đi nữa, chưa chắc các trường đã đồng ý áp dụng. Tốt hơn nên để mỗi trường thực hiện quyền tự trị đại học ở phạm vi chương trình học.
“NGƯỜI VIỆT Ở THÁI XEM BỌN TÔI LÀ NIỀM TỰ HÀO CỦA DÂN TỘC”…
Những kỷ niệm đáng nhớ trong thời gian ông sống ở Thái Lan và ngôi trường AIT?
– Tôi sống ở Thái Lan khá lâu, suýt soát gần 30 năm, chủ yếu là tại Viện Công Nghệ Châu Á (Asian Institute of Technology – AIT) và Bangkok. Cuộc sống ở Thái Lan rất yên lành. Người Thái nói chung khá dễ chịu, có tính bao dung lớn, ưa giúp đỡ người khác và không muốn xía vào việc của người khác làm gì. Giống người Việt mình, họ kính trọng thầy cô giáo, đăc biệt các người dạy ở đại học. Nói chung tôi có một kỷ niệm êm đềm và an lành trong suốt thời gian dài sống bên ấy.
Đặc biệt, sau 30/4/1975, chỉ có 8 sinh viên Việt Nam đang học tại AIT và tất cả đều ở bậc Tiến sĩ. Bọn tôi được bà con kiều bào rất quý và thường gửi nem, chả làm quà Tết. Bà con xem bọn tôi như là niềm tự hào dân tộc…
Đến bây giờ tôi vẫn nhớ những tình cảm của Việt Kiều dành cho anh chị em sinh viên Việt Nam học tại AIT. Sự thay đổi nhanh chóng trong cách gọi, từ Mr. Phien sang Dr. Phiên ngay sau khi luận án Tiến sĩ của tôi đợc đánh giá đạt chuẩn. Nhờ vào việc dạy học tại AIT, tôi được chính phủ Việt Nam cũng như Thái Lan tạo nhiều điều kiện thuận tiện cho tôi và gia đình. Cũng nhờ vây, tôi cơ hội đóng góp nhiều vào việc thành lập Nano – Technology Center của Thái Lan, thành lập ngành Telecommunications khi tôi làm Chairman, Division of Computer Science, ngành Micro – Electronics khi tôi làm Dean, School of Advanced Technologies.
Quan trọng nhất là đã góp phần vào việc AIT đào tạo hơn 4.500 Thạc sĩ và Tiến sĩ cho Việt Nam cũng như việc thành lập Trung Tâm AIT, Việt Nam (AIT Center in Vietnam) với không dưới 25.000 người tốt nghiệp từ các khóa đào tạo chuyên môn ngắn hạn.
Là một GS Toán rất nổi tiếng, đồng thời là Chủ tịch HĐQT Công ty Amata VN cũng rất nổi tiếng, nhưng dường như ông thích tư thế của một trí thức, chia sẻ những kiến thức sách vở nhiều hơn là làm một người nổi tiếng?
– Tôi không dám nhận hai tiếng “nổi tiếng’’ cho mình. Tôi chỉ làm công việc cần thiết của một người dạy Toán cho học viên phần lớn là kỹ sư, giúp họ nắm rõ được các điều kiện cần thiết khi áp dụng bất kỳ một lý thuyết nào. Trong trường hợp môn Mô hình và Mô phỏng (Modeling and Simulation), tôi soạn bài giảng và làm sẵn một Software Package để học viên có thể áp dụng ngay các kiến thức vừa học được.
Tập đoàn Amata đã đóng góp có ý nghĩa trong việc đưa ra một mô hình phát triển tốt cho các khu công nghiệp, đô thị thông minh,… Những đóng góp này được thể hiện qua các cuốn sách do Ông Vikrom Kromadit viết và đã được chuyển sang tiếng Việt rồi xuất bản ở Việt Nam, như: Tay không gầy dựng cơ đồ, Nghiệt ngã và Thành công, Làm giàu theo cách mọi bên đều thắng lợi, Ước mơ 50 năm… Qua đó, bạn sẽ thấy triết lý làm giàu không quá vị kỷ của tập đoàn này.
“NÊN TẠO CHO MÌNH MỘT CƠ SỞ KINH TẾ VỮNG VÀNG”
Trong list sách mà ông muốn giới thiệu để mọi người cùng đọc, có cuốn “Nói với tuổi 20” của thiền sư Thích Nhất Hạnh. Vậy riêng ông, nói với tuổi 20, ông sẽ chọn nói điều gì?
– Tuổi 20 – không phải là 20 tuổi, nói như Hoài Thanh và Hoài Chân trong Thi Nhân Việt Nam – là cái tuổi quý giá nhất trong đời. Đây là lứa tuổi mà mọi người thật sự đang trưởng thành và đang chuẩn bị để vào đời. Do không có tư cách như thiền sư Thích Nhất Hạnh, tôi chỉ muốn nhắc nhở một ít điều như sau:
1/Tập trung gầy dựng kiến thức chuyên môn sau khi đã thận trong chọn một ngành, nghề để theo hoc.
2/Không ngừng cố gắng trau dồi khả năng cho một ngoại ngữ đã chọn lựa kỹ.
3/Tập thể dục thường xuyên để phát triển và bảo vệ sức khỏe. Nên chọn môn thể dục nào dễ thực hiện nhất (ít phụ thuộc vào các yêu tố bên ngoài như mưa, nắng, người cùng tập, dụng cụ tập,….) vì bạn phải tập thường xuyên và lâu dài.
4/Thận trọng trong việc tìm bạn đời. Người này nên là người sẵn sàng là chỗ dựa vững chắc, chia sẻ mọi nỗ lực, thất bại, và thành công.
5/Nên tạo cho mình một cơ sở kinh tế vững vàng bằng cách làm theo những chỉ dẫn mà tôi đã trình bày trong 2 cuốn sách: Tiền tệ và Chuyện làm giàu an toàn, (NXB Thế Giới, 2020); Đầu tư: Con đường đi đến giàu sang (NXB Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 2023).
Ông nghĩ gì về phẩm chất của người Quảng Ngãi?
– Người Quảng Ngãi chúng mình có nhiều phẩm chất tốt: nhiệt tình, chân thành, nỗ lực theo đuổi mục tiêu. Nói một cách khái quát, người Quảng Ngãi có xu hướng nuôi mộng lớn, nhiều khi lớn hơn thực lực của chính mình. Điều đáng buồn là người mình vẫn có tính hay đố kỵ giữa nhau, gây ra những cuộc đấu đá nội bộ thật đáng tiếc!
Một ngày của ông diễn ra như thế nào?
– Một ngày của tôi diễn ra rất đơn giản. Tập thể dục với các động tác nhẹ nhàng, đơn giản rồi đi bộ, tán gẫu với mấy người quen tụ tập gần nhà, ăn sáng, xem TV, đọc sách, và thỉnh thoảng đi cafe với bạn bè hay lo công việc của Tập đoàn Amata. Khi có cảm hứng thì làm thơ, viết ký sự…
Tôi luôn làm việc lặt vặt cả ngày, không để mình ăn không ngồi rồi, dễ buồn chán.
Ông có thường về quê trong dịp Tết?
- Trong những năm gần đây, tôi ít khi về quê ăn Tết. Lý do chính là thời gian đó, ngoài mình trời hơi lạnh, không tốt cho sức khỏe người lớn tuổi. Thêm nữa, phương tiện đi lại hơi khó khăn, đông người, chen chúc vì nhiều người xem đó là dịp tốt để về quê. Còn tôi, vì có nhiều thời gian thong thả hơn, nên tôi thấy khi nào cần về thí cứ về thôi.
Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị này.
